ထဝါဲ၊ အံက်တဝ်ပါ ၁၅
သွက်ပရေၚ်ညိၚ်ဝပ်ကဵု ပရေၚ်ဖောအ်ဗြဳရးနိဂီုဍုၚ် အတိုၚ်ရန်တၟံ ၜါတၚ် ပြဟ်ဟ်ဏံ အလဵုအသဳပၞာန် ဖျေံအစဳဇန် ကဵုဖျုန်ထမံက်မံၚ်ရုပ်ရဴရဂှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်သီအဝဵု ခါန်ကၞက်ကေတ်တ် သမ္မတ ဥူမေန်အံၚ်လှိုၚ် ဟီုရ။
အပ္ဍဲကဵုရးတနၚ်သဳ ဍုၚ်ထဝါဲ အံက်တဝ်ပါ ၁၃ ဂှ် အဟိန်ညးအာဆဵုဂဗလဝ် ညးတာလျိုၚ်အဆံၚ် ရးဒေသဇၞော် ခရိုၚ် ပွိုၚ်ဍုၚ်တံကီု တၠကမၠောန်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် လ္တူဍုၚ်တၠကမၠောန်အဇာဍောတ် အဇာအဒေါဝ်တံတုဲ ညးဟီုလဝ်ရ။
အခိၚ်ညးကေတ်လဝ်တာလျိုၚ် သမ္မတတုဲ ဗွဲကြဴ ကၠုၚ်စိုပ်ရးတနၚ်သဳ အလန်ပထမကၠာအိုတ်တုဲ စပ်ကဵုပရေၚ်နွံပၟိက်ဖောအ်ဗြဳဒေသတံ ညံၚ်ဂွံဗပေၚ်ကဵုမာန် သ္ဂးရ။
ရးတနၚ်သဳဂှ် ၜိုန်ရပိုၚ်ပြဳဂွံလဝ် သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက်တိဍာ် ခိုဟ်ဟ် ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ ကလိုက်ကၟဵု ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်တံဂှ် ပ္ဍဲကဵုဒၞာဲလ္ၚဵု ပရေၚ်ဂီုကၠီု ဇြဟတ်ဍိုန်လျ အကာဲအရာဟွံညိၚ်ဝပ်တံ က္တဵုဒှ်မံၚ်တုဲ သွက်ဂွံကၠောန် ပရေၚ်ဖောအ်ဗြဴတောတက်တံဟွံလောဲသွာ ဒှ်အာလဝ်ရောၚ် ဟီုရ။
ပရေၚ်တံဏံဂှ် ပရေၚ်ဒေသကဵုဍုၚ်သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်တိုန်အာဂှ် ဟွံမွဲပၟိက်၊ ဒၟာနူအရေဝ် ပူဂဵု၊ ဂကောံ မဳဒဳယာပလီုဍုၚ်တံ မိက်ဂွံပတိတ်မံၚ်ပရဲပရၚ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်အိုတ်ရဂှ် ဥူမေန်အံၚ်လှိုၚ် စောဲဏာဒုဟ်ရောၚ်။
စပ်ကဵုလ္တူဏံ ကတောဝ်ယံၚ်အာအိုတ်တုဲ ဟိုတ်နူ တၚ်ဍိုန်လျ ပရေၚ်ပညာဂှ် ပရေၚ်ဟိုတ်ဖဵု ခိုဟ်ပရေအ် အစောန်စရာဲ သ္ၚဳဂၠိပ် စင်ခြၚ်ပါ်ပါဲ ချပ်ဗစာကဵုသ္ဂုတ်သွာတ်ဟွံမာန်ဒှ်ကၠုၚ်တုဲ ပွမအပြံၚ်အလှာဲပရေၚ်ပညာတံဂှ် ဗီုလဵုဒှ်ဒှ် ဒးကၠောန်အာရောၚ် ညးဟီုလဝ် မဒှ်ရ။
ပရေၚ်ကမၠောန် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်သီအဝဵု ဟွံအံၚ်ဇၞးကၠုၚ်လဝ် မူဝါဒဗၠေတ်တ်တံဂှ် ဟိုတ်နူမဳဒဳယာတံ ပါ်ပါဲထံက်ထၜးကဵုမံၚ် သၞောတ်စှ်ေစှ်ေတုဲ တင်စုတ်ဒုဟ်ညံၚ်ရဴသၞမွဲရောၚ် ညးအုပ်ကာ ကံၚ်သဳမဳဒဳယာပရိုၚ်ဗၠးၜးဗမာ ဥူတိုဝ်ဇြဝ်လာတ် ဟီုကဵုဌာန်ပရိုၚ် သြၚ်လောန်တိုၚ်မ်ရ။
“အဓိက မိက်ဂွံဟီုတှ်ေ ပရေၚ်ညးတေံ (မေန်အံၚ်လှိုၚ်) ဟွံအံၚ်ဇၞး၊ ကျဗြောံလဝ်တံ မူဝါဒဗၠတ်တ်တံဂှ် သွက်ဂွံဖအုံဖျေံလ္တူညးမွဲမွဲ ဗွဲကြဴဏံ မဳဒဳယာတံ ဗွဲတၟေၚ် ဗီုကိစ္စထဝါဲဏံ ဂအုံဖျေံဒုဟ်ဏောၚ် မိက်ဂွံဟီုရ။ ဂတနူဏံလေဝ် ပရေၚ်မှာရာညးတေံ ပရေၚ်ကျဗြောံညးတေံတံဂှ် စွံညံၚ်ရဴသၞတုဲ ဆက်ဆောံအာ မဳဒဳယာတံဏောၚ် ဂွံဆဵုမံၚ်။ ထၜးလဝ်ဥပဒေဟွံမွဲကဵုဗဗွဲဓဝ်တံ လ္တူတိုက်မဳဒဳယာ ညးဍုၚ်ကွာန်တံ ညိလေဝ်ညံၚ်ဂွံညာတ်စဟွံခိုဟ်ဂှ် ဗဇဵုကဵုမံၚ်။ တုဲပၠန် Psywar (ဝေၚ်ပရေၚ်စိုတ်ဓါတ်) ဍေံတံဂှ် ညးဍုၚ်ကွာန်တံ (ဂလာန်ပတေဟ်ဟွံမွဲ) ဟွံသုၚ်စောဲပုဟ်လေဝ်” သာ်ဝွံ သ္ဂးရ။
နူကဵုက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်သီအဝဵု ဥူမေန်အံၚ်လှိုၚ် ပြံၚ်လှာဲလဝ်ဗီုပြၚ်ကောန်အရာပ် ကေတ်လဝ်တာလျိုၚ် ကြပ်ပေၚ် ၆ ဂိတုကီုလေဝ် မုအရာပရေၚ်ကိစ္စဒေသဖောအ်ဗြဳ သာ်လဵုမှ အံၚ်ဇၞးကၠုၚ်ဟွံမွဲတုဲ ဗတိုက်ကၠုၚ်မံၚ် မဳဒဳယာတံအဆက်က်ရောၚ် ညးဆက်ဟီုရ။
ဗွဲတၟေၚ် အစာပရိုၚ် နူကဵုမဂ္ဂဇြေန် TIME ကၠောန်လဝ် အေန်တာဗျူကဵု ဥူမေန်အံၚ်လှိုၚ်ဂှ် စုတ်ထောံစရၚ်မၞိဟ်ယၟုလီုကီု နူကဵုဂကောံဒပ်ဗၠာဲသၟိၚ်ဂၠးကဝ်တံ မွဲအဆံၚ် ကဵုကၠုၚ်ရပ်ဌာန်ပရိုၚ်ဗမာ ဖျေံလဝ်သ္ဇိုၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်မ္ၚးတံဂှ်ကီု ကၠောန်မံၚ်ဂှ် ဥူတိုဝ်ဇြဝ်လာတ် ထံက်ထ္ၜးရ။
စပ်ကဵုပရေၚ်သီအဝဵု ၂၀၂၁ တေံတုဲ ပေါဲရုဲမာဲ ၂၀၂၀ မာဲဟွံဍာံပြ ဒှ်ကၠုၚ်ဂှ် ညးနွံတာလျိုၚ်တံ ဟွံသောၚ်ကလးကဵုတုဲ နူကဵုဒပ်ပၞာန်ဒးကေတ်ထောံတာလျိုၚ်ဍုၚ် ဥူမေန်အံၚ်လှိုၚ် ကလေၚ်ပံက်ထၜး စၞောန်ဇာတ်တြေံ ပ္ဍဲကဵုအာလဝ် တရဴထဝါဲဏံပၠန်ရ။
နူကဵုအခိၚ်တေံ လညာတ်လစွံစိုတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဟွံတုပ်သၟဟ်တံဂှ်မွဲအဆံၚ် ဒှ်တိုန်ပရေၚ်ကလိုက်ကၟဵု ကေတ်အရီုဗၚ် ဂကောံကောန်ဍုၚ်အရၚ်ရပ်လွဟ်တံတုဲ ကၠောန်တိုန်ပရေၚ်ပကီုပရာတ်တံဂှ် ပလီုကၠုၚ်လဝ်ဍုၚ်ရောၚ် တၚ်စုတ်ဒုဟ်စောဲစပ်လဝ်ရ။
ဆဂး ဒပ်ပၞာန်ညးတံ ၜိုတ်သ္ပမာန်ပကောံကၠုၚ်ဇြဟတ် ရုန်ဂစာန်ပံၚ်တောဲလဝ်ကဵု ညးဍုၚ်ကွာန်တီတာလျိုၚ်တံတုဲ တတ်ထပိုက်ၜက်ကၠုၚ်အခက်အခုဲနာနာတံ ဂွံကၠုၚ်ပေါဲအံၚ်ဇၞးရောၚ် သ္ဂးရ။
ပ္ဍဲအခိၚ်သီအဝဵု နကဵုပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဒှ်ကၠုၚ်ပဋိပက္ခတံ၊ ပရေၚ်ကၟာတ်ဆိုအ်ပိုန်ဒြပ်၊ ကမၠောန်ပွ ဂကောံရပ်လွဟ်၊ ယဲကပ် COVID-19 ကဵု ဘဲအန္တရာဲသဘာဝတံ လီုလာ်ကၠုၚ်လဝ်ဂှ် ပ္ညုၚ်ဏာတုဲ ဟီုလဝ်ရောၚ်။
တုဲပၠန် ပြဟ်ဟ်ဏံ နူကဵုပေါဲရုဲမာဲ စၠတ်ထဝ်ကဵုအလဵုအသဳမံက်တိုန်တုဲ နူကဵုအလဵုအသဳညးကေတ်လဝ်တာလျိုၚ် သွက်ပရေၚ်ညိၚ်ဝပ်ကဵု ပရေၚ်ဖောအ်ဗြဳရးနိဂီုဍုၚ်ဂှ် ကဵုအာဖျုန်ထမံက်မံၚ်ရုပ်ရဴရဂှ် ဟီုရ။
အကြာသီလဝ်အဝဵုတေံ မုမွဲမွဲသာ်လဝ် ဟွံသှ်ေဇးကၠုၚ်တုဲ ပြဟ်ဟ်ဏံ အနှေန်ၚုဟ်ကပေါတ်တံဍၚ်တိုန်ဂှ်ဟေၚ် ညးဍုၚ်ကွာန်တံ ဒးဒုၚ်မံၚ်ဒဏ်ဂှ် နူလပါ်အလဵုအသဳ ဆၜိုတ်ဟီုရနွံရောၚ် ညးဒေသမန် မွဲတၠ ဟီုကဵုဌာန်ပရိုၚ် သြၚ်လောန်တိုၚ်မ်ရ။
“ပရေၚ်ဍေံတံကၠောန်လဝ် မုလေဝ်ဟွံဒှ်ကမၠောန်ပုဟ်။ (ပရေၚ်သီအဝဵု) ပ္ဍဲပွိုၚ် ၅ ဏံ ဍေံတံကၠောန်မံၚ် ဆၜိုတ်ဟီုရနွံ။ ပြဟ်ဟ်ဏံ ညးဍုၚ်ကွာန်သ္ဇိုၚ်တံ ဒးဒုၚ်မံၚ်ဘဲၚုဟ်ကပေါတ်ဍၚ်ၚ်တံ သီုညးဖအိုတ်ရ စနူကဵုသၟာကၠောန်ကၠအ်တံကီု ဒးၚးဂြိုပ်တံ ဒးပတိုန်ဍာ်တံ (ၚုဟ်ကၠေၚ်ဍၚ်လောန်) ။ သှ်ေမံၚ် လပါ်ပရေၚ်ဟံၚ်ပြဟ်တံ မုတံ ဍေံတံ (သၞာဲဒါယိုက်ဝန်အလဵုအသဳတံ) ဆၜိုတ်ကၠောန်ထၜးစရမာန်” သာ်ဝွံ သ္ဂးရ။
တုဲပၠန် အပ္ဍဲဗွိုၚ်တိဍာ် အလဵုအသဳပၞာန်ထိၚ်ချုက်ဂှ်တှ်ေ သၞေဟ်ကၚ် မၚ်ကံက်စအကံက်တံ ဂၠိုၚ်လောန်အာကီု စရိတ်ပလံၚ်ကပေါတ်တံ သၠုၚ်တိုန်မံၚ်တုဲ ၚုဟ်ကပေါတ်ဍၚ်ဂှ် သွက်ဂွံယှအ်ဖျေံ ဟွံလောဲသွာပုဟ် ညးထံက်ထၜးရ။
မွဲလပါ်ဂှ်ပၠန် မာတ်ထောံ ပရေၚ်ပၠုပ်နၚ်ကပေါတ်တံတုဲ ထၜးဟိုတ် ပရေၚ်ကူသာန်သွံရာန် ဟွံလုပ်ဗဗွဲသၞောဝ် ရပ်မံၚ်ကပေါတ်လုပ်ကၠုၚ် နူပယျဵုသေံတံဂှ် ညးဍုၚ်ကွာန်တံဒးဒုၚ်မံၚ်ဘဲဒဏ် ပရေၚ်ၚုဟ်ကပေါတ်ဍၚ် မဒှ်ကီုရ။
သွက်ဍုၚ်ဂွံညိၚ်ဝပ်ကီု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ဂွံညိၚ်ကီု မွဲအလန်ဓဝ် ဒးထိၚ်ကၠောန်အာမံၚ်တံဂှ် ပ္ဍဲအရာကိစ္စ ဖန်ဇန်ပြုပြေၚ်မံၚ်ဒၞာဲလ္ၚဵု ဗၠေတ်ၚ်မှာရာအာနွံတုဲ ၚုဟ်ကပေါတ်ဍၚ်တိုန်ဒှ်မာန်ရောၚ် ပ္ဍဲကဵုပေါဲဆဵုဂဗ အေဂျေၚ်သဳ ကမၠောန်ဍုၚ်မ္ၚး ကၠောန်လဝ်နေဗျဳဒဝ်ဂှ် ဝန်ဇၞော်သၟာကမၠောန် ဥူမောၚ်မျေအ် ဒုၚ်လဝ်ဝန်ရောၚ်။
အပ္ဍဲအံက်တဝ်ပါ ၈ လလောၚ်တြးပတိတ်လဝ် အတိုၚ်လိက်ဒုၚ်စဳရေၚ် အစဳဇန်ဖောအ်ဗြဳကုလသမဂ္ဂ UNDP မ္ဂး အခိၚ်သီအဝဵုတုဲ လပါ်ဗွဲကြဴဏံ လၟိဟ်မၞိဟ်ကောန်ဍုၚ်ဗမာ ၆၈% တံ ဟီုမွဲနဲပၠန် ကောန်ဍုၚ်ကွာန် ၃၇ ပြကောတိကိုတ်ပြၚ်တံ ဒးဆဵုဂဗဇီုကပိုက်မံၚ်ကဵု ပရေၚ်ဒိုက်ဝါတ်တံရောၚ် သ္ဂးရ။
ဟိုတ်နူ ဒှ်ကၠုၚ်လဝ်ပဋိပက္ခတံကီု ထောံဌာန်ဒၞာဲဝါဲ ဒးဂြိပ်တိတ်အာကီု၊ အကာဲအရာပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ဟွံညိၚ်တံ ဒးလဝ်အန္တရာဲဘဲဒဏ်သဘာဝ လံလကၠုၚ်တုဲ အကာဲအရာပရေၚ်ဒေါမ်သရိုဟ် မၚ်မွဲကဵုရီုဗၚ်ပရေၚ်ထတ်ယုက် ပရေၚ်ပညာကေုာံ ကမၠောန်ဟဂျိုၚ်လမျီုနာနာတံ ဒှ်ကၠုၚ်ရောၚ် ပ္ဍဲလိက်ဒုၚ်စဳရေၚ်ဂှ် ထံက်ထၜးလဝ်ရ။
ပရိုၚ်-သြၚ်လောန်တိုၚ်မ်
Photo – MOI