မတ်မလီု ၊ မေ ၂၈
အလဵုအသဳပၞာန်သီအဝဵု သုၚ်စောဲသ္ဇိုၚ်သၞောဝ်ဥပဒေ ၂၀၀၈ သမ္မတ ဥူမေန်အံၚ်လှိုၚ် ဂွံလဝ်ကဆံၚ်အလံၚ်သမ္မတဂှ် ညံၚ်သ္ဂောံဒှ် ကၟိန်ဍုၚ်ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေဇြဳကေုာံ ဖိတ်ဒရေဝ်ဂှ် ဒက်ပတန်အာရောၚ် ဟီုကၠုၚ်လဝ်ရ။
ပရေၚ်ဖိတ်ဒရေဝ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဖိတ်ဒရေဝ် ကဵုတိဍာ်ဒေသမဒှ်တုဲ ဖိတ်ဒရေဝ် ကဵုသွက်ကောန်ဂကူတံ ဟွံသေၚ်ပုဟ်ဂှ်လေဝ် ထေက်ကဵု ဒးတီကၠိုဟ်လဝ်ကီုရောၚ် အပ္ဍဲကောံဓရီု ဂကောံအလဵုအသဳကၟိန်ဍုၚ် ပ္ဍဲဂိတုမေ ၂၆ တေံဂှ် ညးဟီုလဝ်ရောၚ်။
ပရေၚ်ဏံဝွံ သွက်ကောန်ဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ် မံၚ်စံၚ်တန်တဴမံၚ် အပ္ဍဲဍုၚ်ဗၟာတအ်ဂှ် ဟွံဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ဂှ်တုဲ၊ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုဒေသတုဲ သွက်ဂွံဒက်ပတန်အာ ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံဖိတ်ဒရေဝ် သၟဝ်တဲသ္ဇိုၚ်သၞောဝ် ၂၀၀၈ ဂှ် အလဵုအသဳပၞာန်ရန်လဝ်ရောၚ်ဂှ် သဘဴဒးကၠိုဟ်ညာတ်ကေတ်လဝ်ရောၚ်။
ဂကောံဇြဟတ်ပၠန်ဂတး တဝ်စၞေဟ်ဒစဵုဒစးမံၚ် သၞောတ်တၠအဝဵုပၞာန် တအ်ဂှ် ပ္ဍဲအရာဒက်ပတန် ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံ ဖိတ်ဒရေဝ် ဒဳမဝ်ကရေဇြဳဂှ် နကဵုနဲကဲ Bottom up Federalism ဖျေံဗီုပြၚ်တုဲ သွက်ဂွံချူခၞံအာ သ္ဇိုၚ်သၞောဝ်ဥပဒေတၟိမာန်ဂှ် ဂစာန်မံၚ်အိုတ်ရောၚ်။
အပ္ဍဲအကာဲအရာဗီုဏံ သ္ပလဝ်ဗဟဵုကဵုဒပ်ပၞာန်တုဲ ဥူမေန်အံၚ်လှိုၚ် ဒှ်ကၠုၚ်သမ္မတ အလဵုဇကုခါန်ကၞက်ကေတ်တ်ဂှ် ဟီုပတိတ်လဝ် သဘဴလစွံစိုတ် စပ်ကဵုဖိတ်ဒရေဝ်ဂှ် အပ္ဍဲ ၅ သၞာံဂတဏံမ္ဂး ညံၚ်သ္ဂောံဂွံ ပရေၚ်ၜိုဟ်လလမ်လၟိုန်ထာဝရမာန်ဂှ် ရန်တၟံတုဲ ကၠောန်အာရောၚ် သ္ဂးလဝ်ရ။
ဒပ်ပၞာန် ဒးနွံသၟဝ်တဲအလဵုအသဳညးဍုၚ်ကွာန်ရောၚ် ဗီုပြၚ်ဏံဂှ် ယဝ်ရဒုၚ်တဲဟွံမာန်မ္ဂး ပရေၚ်ၜိုဟ်လလမ် ဒက်ပတန်အာ နကဵုသၞောတ် ဖိတ်ဒရေဝ်ဒဳမဝ်ကရေဇြဳဂှ် ဂွံမာန်ဟွံသေၚ်ပုဟ် ကံၚ်သဳပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ဍုၚ် ကရေၚ်ဍာဲ ကာလအကြာ ညးအုပ်ကာ ၂ ဥူဗညာ ဟီုလဴကဵုဌာန်ပရိုၚ်သြင်လောန်တိုၚ်မ် ရ။
“အရာချိုတ်ပၠိုတ်မွဲဂှ် ဖိတ်ဒရေဝ်ဒဳမဝ်ကရေဇြဳဂှ် ဒပ်ပၞာန်တအ် ဒုၚ်တဲမာန်ဂလိုၚ်လဵုရောဟီုဂှ် ဒှ်မံၚ်သၟာန်ဇၞော် မွဲသာ်ရ။ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ပရေၚ်ဏံတုဲ ဒးထပ်သၟာန်မွဲပၠန်ဂှ် အပ္ဍဲဖိတ်ဒရေဝ်ဒဳမဝ်ကရေဇြဳ ပိုဲတအ်နွံပၟိက်ဂှ် ဒပ်ပၞာန်ဂှ် ဒးနွံမံၚ်သၟဝ်တဲ အလဵုအသဳညးဍုၚ်ကွာန်ရ။ ပရေၚ်ဏံဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်မူ (Principle) ဂၠးကဝ်မွဲတုဲ ဒှ်မံၚ်ဍာ်ဒကေဝ်ဒဳမဝ်ကရေဇြဳ မွဲကီုရောၚ်။ ဍာ်ဒကေဝ်ဏံ ယဝ်ရဍေံတအ်(ဒပ်ပၞာန်/အလဵုအသဳပၞာန်) ဟွံဒုၚ်တဲမ္ဂး ၅ သၞာံဂှ် လ္ပဟီုဏီ ၅၀၀ သၞာံလေဝ် အပ္ဍဲဍုၚ်ဗၟာ ပရေၚ်ၜိုဟ်လလမ် ဒက်ပတန်သၞောတ်ဖိတ်ဒရေဝ်ဒဳမဝ်ကရေဇြဳဂှ် ဍေံတအ် ကလိဂွံမာန်ဟွံသေၚ်ပုဟ်” သာ်ဝွံ သ္ဂးရ။
အပ္ဍဲအခန်ကဏ္ဍ အာက္ဍိုပ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်မ္ဂး ဒပ်ပၞာန် ညံၚ်သ္ဂောံပါလုပ်လၟိုန်ဂှ် ချူခၞံစုတ်လဝ် အပ္ဍဲသ္ဇိုၚ်သၞောဝ်ဥပဒေ ၂၀၀၈ တုဲ ဒပ်ပၞာန်သီလဝ်အဝဵုဍုၚ် ပြံၚ်လဝ်ဗီုပြၚ်ညးဍုၚ်ကွာန်ဂှ် ဆက်ပါလုပ်မံၚ် အပ္ဍဲပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ရောၚ်။
နိဂီုကၟိန်ဍုၚ် ညံၚ်သ္ဂောံစိုပ်အာ တရဴဂၠံၚ်ဒဳမဝ်ကရေဇြဳဗော်ဇဳဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန် ထရိုဟ်ပလံၚ်ကဵုလဝ်၊ နူဂှ်တုဲမှ လိက်ကသုက်တုပ်စိုပ် ပရေၚ်ဒေါအ်ပန်ပှော် အလုံမွဲဍုၚ် NCA ဂှ် ထ္ပက်ကၠုၚ်လဝ်စၟတ်တဲမာန်ရောၚ် ဥူမေန်အံၚ်လှိုၚ် ဟီုလဝ်ရ။
ပ္ဍဲအခိၚ်လၟုဟ်ဏံ အလဵုအသဳညးတအ် သုၚ်စောဲမံၚ်သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေဇြဳ ဗော်ဇဳတုဲ အပ္ဍဲသ္ဇိုၚ်သၞောဝ်ဥပဒေ ၂၀၀၈ ဂှ် အခေါၚ်အရာပရေၚ်ကမၠောန် အလဵုအသဳဗဟဵုကီု အခေါၚ်အရာပရေၚ်ကမၠောန် သွက်ဇၟာပ်ပ်တွဵုရးတအ်ကီု ချူခၞံကဵုလဝ်တုဲဒှ်ယျ သ္ဂးရ။
သ္ဇိုၚ်သၞောဝ် ၂၀၀၈ ဂှ် ဒှ်ဖိတ်ဒရေဝ်ဇေတ်တ် ဟွံသေၚ်တုဲ ပ္ဍဲအရာ ပါ်ပရးအဝဵုဂှ်လေဝ် အလဵုအသဳဗဟဵု ကေတ်လဝ်ဒၞာဲ ဗွဲမဂၠိုၚ်နွံမံၚ်ရောၚ် နူကဵုကမ္မတဳပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကံၚ်သဳဖိတ်ဒရေဝ်ဍုၚ်မန် ဥက္ကဌ နာဲမန်သာၚ် သောၚ်ထ္ၜးလဝ် ဗီုဏံရောၚ်။
“ဍေံတအ် ဗီုလဵုဟီုဟီုမံၚ် ဖိတ်ဒရေဝ်ကီုလေဝ် သ္ဇိုၚ်သၞောဝ်ဥပဒေ ၂၀၀၈ ဂှ် ယဝ်ရဟွံပလေဝ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟွံဗလးထောံမ္ဂး အရာဏံ သ္ဇိုၚ်သၞောဝ်ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံဖိတ်ဒရေဝ်ဒဳမဝ်ကရေဇြဳဂှ် ဒှ်ကၠုၚ်ဟွံမာန်ပုဟ်။ တုဲတှ်ေ ပ္ဍဲအရာသုၚ်စောဲအဝဵုပၠန်လေဝ်၊ ပွမပါ်ပရအ်အဝဵုနကဵုဗီုပြၚ် ဒကဲဒကဲ ဟွံသေၚ်တုဲ၊ အဝဵုဇွောဝ်စှ်ေနူလ္တူစိုပ်သၟဝ်ဟေၚ် ဍေံတအ်ကၠောန်ကၠုၚ်လဝ်ဏောၚ်။ ဗဟဵုဂှ် ကေတ်လဝ်အဝဵုဗွဲမဂၠိုၚ်။ အဝဵုဍေံတအ်ဒးစိုတ်ဂှ် ဍေံတအ်ကေတ်လဝ်ရ။ တုဲတှ်ေ ပ္ဍဲတွဵုရးကဵု ရးဒေသတအ်ဂှ် မုအဝဵု (Power) ဟၟဲတုဲ၊ ဒးကၠောန်ကဵုမံၚ်ကမၠောန်ပတုဲဖဵု သွက်အလဵုအသဳဗဟဵုသၟးရဏောၚ်” သာ်ဝွံ သ္ဂးရ။
ဂကောံဇြဟတ်ပၠန်ဂတးတအ်ဂှ် သွက်ဂွံတးပလီုထောံ ပရေၚ်ဒပ်ပၞာန်ပါလုပ်အာမံၚ် အပ္ဍဲပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဂှ်ကီု သီုကဵုသွက်ဂွံပလီုထောံ သ္ဇိုၚ်သၞောဝ်ဥပဒေ ၂၀၀၈ မဒှ်တုဲ ညံၚ်ဂွံဒက်ပတန်အာ ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံဖိတ်ဒရေဝ် ဒဳမဝ်ကရေဇြဳ ပတဝ်လဝ်ကဵု ပရေၚ်အပြံၚ်သၠာဲသၞောတ်တအ် မဒှ်ရ။
ဟိုတ်နူဏံတုဲ ပရေၚ်ၜိုဟ်လလမ် ကၠုၚ်နူပွမဆဵုဂဗသဳကၠဳ ပရေၚ်ဒေါအ်ပန်ပှော် ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်သ္ပဗဟဵုကဵုဒပ်ပၞာန်တအ်ဂှ် ဂလာန်ပတေဟ်ဟၟဲပုဟ် ဂကောံဇြဟတ်ပၠန်ဂတးတအ် ဟီုပတိတ်လဝ်ရောၚ်။
နကဵုအလဵုအသဳ ညံၚ်သ္ဂောံဂွံအာပရေၚ်ၜိုဟ်လလမ် လၟိုန်ထာဝရမာန်ဂှ် ဗီုလဵု ကော်ဘိက်မံၚ်ကီုလေဝ် နကဵုဂကောံရပ်လွဟ်တအ် စိုတ်ဒးနွံမံၚ်ကဵု မိက်ဂွံဂွံပရေၚ်ၜိုဟ်လလမ်ဇေတ်တ်ဂှ်ကီု စိုတ်မိက်ဂွံ ပံၚ်တောဲကၠောန် သွက်ပရေၚ်ဖောအ်ဗြဳတောတက်ဍုၚ်တံ ထေက်ကဵုဒးနွံရောၚ် ဥူမေန်အံၚ်လှိုၚ် ဟီုလဝ်ရ။
တုဲပၠန် အလဵုအသဳညးတအ် ယိုက်ဂၠေၚ်ကၠုၚ်တာလျိုၚ်ဍုၚ်ဂှ် စိုပ်ကၠုၚ်ကာလ မွဲဂိတုကပါ်ယျတုဲ နကဵုပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် သွက်ဂွံညိၚ်ဝပ်တန်ကြံၚ်အာ၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇြဟတ်ညံၚ်ဂွံခိုဟ် တိုန်အာကေုာံ နကဵုပရေၚ်ဂီုကၠီုမ္ဂး ပဋိပက္ခရပ်လွဟ်တအ် ညံၚ်ဂွံညိၚ်ဝတ်ဂှ် ဒးကၠောန်အာရောၚ် သ္ဂးရ။
စပ်ကဵုပရေၚ်ဂီုကၠီုတုဲ အပ္ဍဲပွိုၚ် ၁၀၀ တ္ၚဲဏံ ညံၚ်သ္ဂောံကၠောန်အာ ပရေၚ်သဳကၠဳၜိုဟ်လလမ်ဂှ် ကော်ဘိက်လဝ်နွံတုဲ၊ ပြဟ်ဟ်ဏံ ကုဂကောံ EAO လ္ၚဵုကဵု ကဆံၚ်သၟဝ်တံ စစုက်လုက် ရေၚ်တၠုၚ် မံၚ်ယျရောၚ် ဟီုလဝ်ရ။
ပရေၚ်ကမၠောန်ၜိုဟ်လလမ် ဒေါအ်ဒေၚ်မံၚ်တအ်ဂှ် သွက်ဂွံကလေၚ်စကၠောန်အာဂှ် အပ္ဍဲကဵုဂကောံဆေၚ်စပ်တအ် ပ္ညဳပ္ညပ်မံၚ်နွံတုဲ အစီအဇန် သွက်ဂွံဆဵုဂဗသဳကၠဳညးသ္ကံနွံမံၚ်ရောၚ် နူဂကောံကောန်ဍုၚ်အရၚ်ရပ်လွဟ် ၇ ဂကောံ ထ္ပက်လဝ်စၟတ်တဲဒေါအ်ပန်ပှော် ညးနွံအခေါၚ်ဟီုဂးပရိုၚ် သ္ကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် သဝ်ကျဝ်ညောအ် ဟီုလဴလဝ်ကဵု ဌာန်ပရိုၚ်သြင်လောန်တိုၚ်မ် ရ။
တုဲပၠန် စပ်ကဵုပရေၚ်ဒက်ပတန် ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံဖိတ်ဒရေဝ်ဂှ် သွက်အလုံမွဲကၟိန်ဍုၚ် သ္ဂောံဒှ်အာဂုဏ်ဖဵုနွံတုဲ ဒးကၠောန်အာ နကဵု တင်တုပ်စိုတ်ပ္ညဳပ္ညပ်အာ ကုညးဆေၚ်စပ်တအ်သီုဖအိုတ် ညံၚ်ဂွံဒှ် တိုၚ်ပ္ကဴမွဲရောၚ် ညးဆက်ဟီုရ။
“ပိုဲတအ် သွက်သ္ဂောံဒက်ပတန်ပရေၚ်ၜိုဟ်လလမ်ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံ နွံကဵုအခေါၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်ဂုဏ်ဖဵု သွက်ကောန်ဍုၚ်အရၚ်တအ်သီုဖအိုတ်ဂှ် ဍုၚ်ဂှ် ကော်ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံဒှ်ဒှ် ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုသၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေဇြဳ ကေုာံ ဖိတ်ဒရေဝ်ကီုကော်ကော်၊ ကော် ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံဖိတ်ဒရေဝ်ဒဳမဝ်ကရေဇြဳကီုဒှ်ဒှ်၊ သွက်ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံဂှ် ညးဆေၚ်စပ်တအ်သီုဖအိုတ် နကဵုတင်တုပ်စိုတ်ပ္ညဳပ္ညပ် ညံၚ်ဂွံဒှ်တိုၚ်ပ္ကဴမွဲ ဒးကၠောန်အာရောၚ်။ သွက်ဂွံစိုပ်အကာဲအရာဏံဂှ် ပိုဲတအ် ဒးဂစာန်အာမံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ဏီ။ လၟုဟ် အဓိကမ္ဂးတှ်ေ နဲကဲသွက်ဂွံကလေၚ်စ လၟေၚ်ကမၠောန်သဳကၠဳပရေၚ်ၜိုဟ်လလမ် ဒေါအ်ဒေၚ်မံၚ်တအ်ဂှ်လေဝ် ဒှ်လၟေၚ်ကမၠောန်ပထမကၠာအိုတ် ဒးကၠောန်အာနတဲရောၚ်” သာ်ဝွံ သ္ဂးရ။
နကဵုအလဵုအသဳပၞာန် ကြဴနူသီလဝ်အဝဵု ၅ သၞာံတုဲ ဒက်ပတန်လဝ် အတိုၚ်လၟေၚ်သွဟ် ပေါဲရုဲမာဲသ္ကုတ်ကဵုသ္ကုတ်တံတုဲ ကော်ဘိက်မံၚ် ပရေၚ်ၜိုဟ်လလမ် သီုကဵုဗလးကဵုလဝ်ကောန်ထံၚ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်လ္ၚဵုတအ်ကီုလေဝ် ပွမသ္ပစၟတ်သမ္တီ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် လုပ်ဗဗွဲသၞောဝ် နူကဵုပွဳဗွိုၚ်ဂၠးကဝ်တအ်ဂှ် ဟွံဂွံဏီပုဟ်။
လ္တူဏံ ပ္ဍဲအရာပရေၚ်ဆက်ဆောံကဵုဂၠးကဝ် ညံၚ်ဂွံခိုဟ်အာဂှ် ပူဂဵုကဆံၚ်ကၟိန်ဍုၚ်တအ်ကီု၊ ဝန်ဇၞော်၊ သ္ကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဇၟာပ်တွဵုရးကဵု ရးဒေသတအ်ဂှ် ကာလဒးဆက်ဆောံကဵုဂၠးကဝ်မ္ဂး ညံၚ်သ္ဂောံဒှ်ဖဵု သွက်နိဂီုဍုၚ်ဗၟာဂှ် ထေက်ကဵု ဒးဟီုအရေဝ်လေပ် ဒးဆက်ဆောံအာရောၚ် ဥူမေန်အံၚ်လှိုၚ် ဟီုလဝ်ကီုရ။
တုဲပၠန် ပရေၚ်ဆဵုဂဗတတ်ကၠောံလဝ် အပ္ဍဲနိဂီုဍုၚ်တအ်ဂှ် ကေတ်အာ ခန်လ္ၚတ်တုဲ နကဵုပရေၚ်အာက္ဍိုပ်ခိုဟ်တအ်ဂှ် သွက်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်စဵုဒၞာ သ္ဂောံဇၞော်မောဝ်၊ သွက်ဂွံသၠုၚ်ပတိုန် ဂုဏ်စရာဲသိက္ခာကၟိန်ဍုၚ် အပ္ဍဲဂတမုက်ဂၠးကဝ်မာန် ဂိုတ်ဂစာန်အာညိဂှ် အပ္ဍဲကောံဓရီု ဗ္တိုက်ဖ္အောဝ်လဝ်ရောၚ်။
ပရိုၚ် – သြင်လောန်တိုၚ်မ်
Photo – MOI