နေပျဳဒဝ်၊ အဝ်ဂတ် ၁၁
စပ်ကဵုပရေၚ်သွက်ဂွံကလေၚ်ဗလးကဵု ဒဝ်အံၚ်သာန်သုကျဳကဵု ကောန်ထံၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်တံတုဲ စဵုကဵုတ္ၚဲဏံ ဒပ်ပၞာန်ပြံၚ်ဗီုပြၚ်အလဵုအသဳ စးဟလာန်မံၚ်အာသဳယာန်ကီုလေဝ် လတူဍုၚ်ကောန်ဂကောံ မွဲတုဲမွဲတံဂှ်တှ်ေ ဗက်စုက်လုက်ဆက်ဆောံအာမံၚ် သိုက်က်ရ။
သွက်ဂွံကလေၚ်လုပ်စိုပ်အာ အပ္ဍဲပွဳဗွိုၚ်သ္ၚိကၟိန် အာသဳယာန်မာန်ပၠန်ဂှ် အလဵုအသဳဗမာဂစာန်မံၚ်ဂှ်တှ်ေ အလန်ပထမ အာစိုပ်လဝ် ကောန်ဂကောံအာသဳယာန် ဍုၚ်လဴကၠာအိုတ်တုဲ ကြဴနူဂှ် အာစိုပ်လဝ်ဍုၚ်သေံ အလန်ဒုတိယတုဲမ္ဂး သွက်ဂွံအာ ဍုၚ်ကောန်ဂကောံတၞဟ်ဟ်တံလေဝ် အစဳဇန်နွံမံၚ်ရောၚ် ဟီုပတိတ်လဝ်ရ။ ဆဂး သွက်ဂွံအာဍုၚ်လဵုရောဂှ်တှ်ေ ဟွံဟီုလဴလဝ်ဏီပုဟ်။
ညးအခေါင်ဟီုဂးနွံ ရုၚ်သမ္မတ ဒပ်ပၞာန်ပြံၚ်ဗီုပြၚ်အလဵုအသဳ ဒံက်တာ ခိုၚ်ခိုၚ်သိုဝ် ဂှ်တှ်ေ လတူပရေၚ်စုက်လုက်ဆက်ဆောံ ပရေၚ်ပံၚ်တောဲကၠောန်အာကဵု ဍုၚ်ကောန်ဂကောံအာသဳယာန်တံဂှ် မိက်ဂွံသၠုၚ်ပတိုန်ရောၚ် ညးကြဴနူစဴကၠုၚ်လဝ် တရဴဍုၚ်သေံတုဲ အခိၚ်ကလေၚ်စိုပ်အပ္ဍဲဍုၚ်ဂှ် သှ်ကဵုလဝ် မဳဒဳယာဌာန်ပရိုၚ်တံနွံရ။
ဣဏံဂှ်တှ်ေ သွက်ဂုဏ်ဖဵုပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မွဲဍုၚ်တုဲမွဲဍုၚ် ကလေၚ်စုက်လုက်ဆက်ဆောံတုဲ နူကဵုဂှ်မွဲအဆံၚ် သွက်ဂွံကလေၚ်လုပ်စိုပ် အပ္ဍဲအာသဳယာန်မာန်၊ သွက်ဂွံဂွံပရေၚ်ရီုဗၚ် ပရေၚ်ထံက်ဂလာန် မွဲဍုၚ်တုဲမွဲဍုၚ်ဂှ် ဍေံတံဂစာန်မံၚ်ရောၚ် ကၠိုဟ်ကေတ်မာန်ရ။
ဒံက်တာ ခိုၚ်ခိုၚ်သိုဝ် ကလေၚ်ဟီုလဝ်ဂှ်တှ်ေ သွက်ဍုၚ်ဗၟာဂွံကလေၚ်ပါလုပ် အပ္ဍဲအာသဳယာန် အတိုၚ်ဗီုတြေံတေံပၠန်ဂှ် နူကဵုဍုၚ်သေံကဵုမံၚ်ပရေၚ်ထံက်ဂလာန်ပေၚ်ပေၚ် ဗိုၚ်ရီုဗၚ်အာတုဲ၊ ဒှ်တရဴ လၟေၚ်ပရေၚ်ကဵုအရီုဗၚ်သွက်ဂွံဒက်ပ္တန်အာ ပွဳဗွိုၚ်သ္ၚိကၟိန် အာသဳယာန်ဇၞော်မွဲရောၚ်။
မွဲလပါ်ပၠန် အပ္ဍဲအခိၚ်စတမ်ကာလ ပၞာန်သီအဝဵုဂှ်တှ်ေ တၚ်တုပ်စိုတ်ဘုံ ၅ တၚ် အာသဳယာန် ဖျေံစွံကဵုလဝ်ဂှ် နူကဵုစၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုၚ်ဂကောံပၞာန် သ္ပဒတန်တးပါဲလဝ်တုဲ သီုကဵုကော်မံၚ်ဆောကဵု အာသဳယာန်ကီုရောၚ်။
ဂကောံပၞာန်တံဝွံ ပ္ဍဲအခိၚ်လၟုဟ် ဂကောံအလဵုအသဳမံက်တိုန်ကၠုၚ် နူကဵုပေါဲရုဲမာဲ ကေတ်လဝ်တာလျိုၚ်ကၠောန်မံၚ်ဂှ်တှ်ေ သွက်အနာဂတ်ဂတဏံ ပရေၚ်ခါန်ကၞက်ညးစၞးတၟေၚ် ဥက္ကဌ အာသဳယာန်တၟိကီု စပ်ကဵုကဏ္ဍညးကီုဂှ် ဆက်တုဲနွံမံၚ်ပၟိက်ဏီ ဟွံသ္ပစၟတ်သမ္တီပုဟ် ပ္ဍဲဂိတုအဝ်ဂတ် ၈ တေံဂှ် နူကဵုဌာနပရေၚ်ဍုၚ်သအာၚ် လလောၚ်တြးလဝ်ရ။
ဣဏံဂှ်တှ်ေ အပ္ဍဲပွိုၚ် ၅ သၞာံ ကာလသီလဝ်အဝဵုဏံ စပ်ကဵုညးစၞးတၟေၚ်ဍုၚ်ဗၟာ ဥက္ကဌအာသဳယာန်စှ်ေအလန် အဆံၚ်ဆံၚ်တံတုဲ နူကဵုဂကောံပၞာန် ၜိုတ်သ္ပမာန်အိုတ် ပံၚ်တောဲကၠောန်ကၠုၚ်လဝ်နွံ ဟီုလဴလဝ်နွံတုဲ၊ လၟုဟ်ပၠန် ဆက်ပံၚ်တောဲအာကီုလေဝ် စပ်ကဵုပရေၚ်ခါန်ကၞက် ညးစၞးတၟေၚ်ဂှ်တှ်ေ ညးတံဒစးဒုၚ်တးပါဲလဝ် ကိုပ်ကၠာတုဲတုဲရောၚ်။
နူကဵုအာသဳယာန်ဂှ်တှ်ေ ပ္ဍဲကိစ္စပရေၚ်အပ္ဍဲဍုၚ် ကောန်ဂကောံမွဲမွဲတံမ္ဂး ပရေၚ်လုပ်ကဵုဇြဟတ်ဟရိုဟ် သဘဴပွမလုပ်ပြံက်ပရေၚ်အပ္ဍဲညးတံဂှ် ညံၚ်ဂွံဝေၚ်ပါဲအာရောၚ် ပ္ဍဲလိက်လလောၚ်တြးဂှ်ဂကောံပၞာန် ဟီုလဝ်ရ။
ရးနိဂီုဍုၚ် ကောန်ဂကောံတံသီုဖအိုတ် ဖျေံလဝ်သ္ဂုတ်သွာတ် တၚ်တုပ်စိုတ်ဘုံတံဂှ်တှ်ေ တတ်ထောံဟွံဂွံပုဟ်
ညးအုပ်ကာဂကောံမဳဒဳယာပရိုၚ်ဗၟာဗၠးၜး ဥူတိုဝ်ဇြဝ်လာတ် ဟီုကဵု ဌာန်ပရိုၚ်သြၚ်လောန်တိုၚ်မ်ရ။
“အရာချိုတ်ပၠိုတ်မွဲဂှ်တှ်ေ လပါ်ဗၟာ (ဂကောံပၞာန်) ဗီုလဵုကလေၚ်ခၠေဝ်ဟီုဟီု၊ ဟီုမံၚ်လုပ်ပြံက်ပရေၚ်အပ္ဍဲဍုၚ်ဂှ် အဲထေၚ်ကေတ် Consensus ဆန္ဒညးဂမၠိုၚ်တုပ်လဝ်ဂှ် တတ်ထောံ ဂွံဟွံမာန်ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒှ်မံၚ်တၚ်သ္ဂုတ်သွာတ်ကောန်ဂကောံသီုဖအိုတ်တုဲ ဆက်တုဲတိုန် ညးတာလျိုၚ်အဆံၚ်သၠုၚ်တံဂှ်တှ်ေ ဟွံဂွံဏီပုဟ်။ သွက်အရာပရေၚ်ဏံလေဝ် သွဟ်လက်ကရဴတံ နွံဂၠိုၚ်မံၚ်ရ။ ဗွဲတၟေၚ် အပ္ဍဲပရေၚ်ဆက်ဆောံကဵု ဍုၚ်တၞဟ်တံ နကဵုအာသဳယာန် Plus တံဂှ် ဍုၚ်ဗၟာ ဆက်တုဲဒးဒုၚ်ပါဲထောံလဝ်ဏီ။ ဆဂး အလဵုအသဳပၞာန်တှ်ေ မွဲဍုၚ်တုဲမွဲဍုၚ် ညံၚ်ရဴဍုၚ်ခမေန်တံ၊ ဍုၚ်ဗဳယက်နာန်တံ သွက်ဂွံအာ နွံမံၚ်ရ။ ဍုၚ်ဗီုပြၚ်တၠအဝဵုတံတှ်ေ ဣဏံဂှ်တှ်ေ ဒှ်ပရေၚ်ကလုတ်တမာန် (Diplomacy) ဍုၚ်မွဲမွဲတံရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အတိုၚ်ဗီုဗီုဏံဂှ် ဒးဆက်မံၚ်အာဏီရောၚ် အထေၚ်ရအဴ” သာ်ဝွံ သ္ဂးရ။
စပ်ကဵုအလဵုအသဳ အုပ်ဓုပ်မံၚ်ဍုၚ်ဗၟာဂှ် ပရေၚ်သ္ပသမ္တီလုပ်သၞောဝ်ဟာ ဟွံလုပ်ဟာဂှ် အပ္ဍဲအာသဳယာန်လေဝ် လညာတ်ဒကး ကယျာန်မံၚ် ညးသ္ကံတံ ဆက်နွံမံၚ်ကီုလေဝ် ပၟိက်ဆန္ဒညးဂမၠိုၚ် တုပ်လဝ်စိုတ်ဂှ်တှ်ေ ကိစ္စဇၞော်မံၚ်ရောၚ် ဥူတိုဝ်ဇြဝ်လာတ် ထံက်ထ္ၜးလဝ်ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ တၚ်တုပ်စိုတ်ဘုံ ၅ တၚ်ဂှ် နူကဵုအာသဳယာန် ဆက်တုဲဟရိုဟ်အာမံၚ်တုဲ ဍုၚ်ရးနိဂီု နကဵုညးတံမွဲမွဲဍုၚ်ဂှ်လေဝ် ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုအကာဲအရာနတဲ ဂုဏ်ဖဵုပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်တံတုဲ ဆက်စုက်လုက် ဆက်ဆောံကဵု ရဲဂွံလဝ်အဝဵုတံဏီရောၚ် သ္ဂးရ။
နူကဵုဂကောံပၞာန်ဂှ်တှ်ေ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုသီအဝဵုတုဲ ကၠောန်လဝ်ပေါဲရုဲမာဲ ဒက်ပ္တန်လဝ်ဗီုပြၚ်အလဵုအသဳဂှ် ဍုၚ်မိတ်သဟာဲလ္ၚဵုတံကီု ဍုၚ်အပ္ဍဲဒေသလ္ၚဵုတံကီု နကဵုပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် သ္ပကၠုၚ်စၟတ်သမ္တီအိုတ်ရ။
ဆဂး အာသဳယာန်ကေုာံ ကုလသမဂ္ဂ ဍုၚ်ပွဳဗွိုၚ်ဂၠးကဝ်တံဂှ်တှ်ေ လတူဂကောံပၞာန်ဂှ် နကဵုပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် သ္ပစၟတ်သမ္တီလုပ်သၞောဝ်ဟၟဲတုဲ ဆက်ပါဲစွံလဝ်တၞဟ်ခြာဏီဂှ်ကီု၊ ပရေၚ်ကေတ်အရေဝ်တပ်ဒဏ်ကၟာတ်ဆိုအ် (Sanction) တံလေဝ် ဆက်နွံမံၚ်ဏီရ။
ပ္ဍဲအကာဲအရာဏံမ္ဂး က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ညးဍုၚ်ကွာန် ဒဝ်အံၚ်သာန်သုကျဳ ဒးဒုၚ်ရပ်ထိၚ်ဒဝ်လဝ်ဂှ် နူကဵုဂကောံပၞာန် ပ္ဍဲဂိတုအဝ်ဂတ် ၃ တေံ ကဵုဆဵုဂဗကဵုလဝ် ညးစၞးဌာနဳရးနိဂီုဍုၚ်ဗၟာ ကမ္မတဳဇိုၚ်ခရက်ဂၠးကဝ် ICRC မဒှ်ရ။
ဆေၚ်စပ်ကဵုဆဵုဂဗလဝ်ဂှ်တုဲ နူကဵုအာသဳယာန် ညံၚ်ဂွံကဵု ထပ်ဆဵုဂဗဂၠိုၚ်တိုန် ကုညးဒးဒုၚ်ထိၚ်ဒဝ်လဝ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဗၟာတံကီု သွက်ဂွံဗလးကဵု ဒဝ်အံၚ်သာန်သုကျဳ လ္တူတၚ်အာတ်မိက်တံဂှ် နူကဵုဂကောံပၞာန်စိုတ်လီုမံၚ်ရောၚ် နူကဵုဌာနပရေၚ်ဍုၚ်သအာၚ်မွဲအဆံၚ် ဟီုပတိတ်လဝ်နွံရ။
တၚ်အာတ်မိက်တံဂှ်တှ်ေ က္တဵုဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်ဇီုကပိုက် လတူလၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်သၞောဝ်ဓရ် သ္ဇိုၚ်မူသၞောဝ်ဥပဒေ ပရေၚ်အုပ်ဓလီု ဍုၚ်ကောန်ဂကောံမွဲတုဲ၊ အတိုၚ်သၞောဝ်ဥပဒေရာဇာဝတ်တံဂှ် စၟဳစၟတ်ကေတ်လဝ်အရေဝ်ကဵု ဒဝ်အံၚ်သာန်သုကျဳရောၚ် သ္ဂးရ။
အတိုၚ်ပရေၚ်ဓရ်ဗ္စာရဏာမၞိဟ်မ္ဂး လတူဒုဟ်ဒဏ် ဒဝ်အံၚ်သာန်သုကျဳဂှ် နူကဵုအလဵုအသဳညးတံ ၜိုန်ရယှအ်ဖျေံကဵုမံၚ်ကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံဗလးကဵုဗၠးဗၠးၜးၜးဂှ်တှ်ေ ဒးဒှ်အတိုၚ်သၞောဝ်ဥပဒေဟေၚ် ကလေၚ်ဟီုခၠေဝ်လဝ်ကဵု အာသဳယာန်ရ။
တုဲပၠန် ပါ်ခြာဆက်ဆောံမံၚ်ကဵုဍုၚ်ဗၟာ ဟွံထမံက်ရုပ်ရဴပရေၚ်လပါ်ခိုဟ်ဟ်တံဂှ် အတိုၚ်အကာဲအရာကိစ္စမွဲမွဲ (Case By Case) တံဂှ် ကလေၚ်ပလန်အာတဲအာရောၚ် သ္ဂးရ။
အတိုၚ်မူဝါဒ ပရေၚ်ဍုၚ်သအာၚ် ရးနိဂီုဍုၚ်ဗၟာမ္ဂး ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုအကာဲအရာ ပကတိဍာံမံၚ်တံတုဲ ဒးစွံဂရုကဵု ဂုဏ်ဖဵုပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ကောန်ဂကူကီု သီုကဵုအဝဵုမပိုၚ်ပြဳတံကီုတုဲ၊ ညံၚ်ရဴပရေၚ်ဆက်ဆောံကဵုအာသဳယာန် ဂွံတောတက်အာဂှ် နကဵုနဲကဲပရေၚ်ဍုၚ်ဗၟာကၠောန်အာကေတ်တ်ရောၚ် ဂကောံပၞာန် လလောၚ်တြးလဝ်ရောၚ်။
ပရိုၚ် – သြၚ်လောန်တိုၚ်မ်
Photo – MOI