နေပျဳဒဝ်၊ ဂျူလာၚ် ၅
စပ်ကဵုပရေၚ်တၚ်တုပ်စိုတ်ဘုံ အာသဳယာန် ၅ တၚ်တုဲ ပ္ဍဲကိစ္စပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်တံဂှ် ဒပ်ပၞာန်ပြံၚ်လဝ်ဗီုပြၚ်အလဵုအသဳ ဒးဒုၚ်ဆောံလေၚ်မံၚ် ပရေၚ်သ္ပစၟတ်သမ္တီလုပ်သၞောဝ်တုဲ သွက်ဂွံကလေၚ်ထမံက်အာပရေၚ်ဇာတ်ဂှ် ဂတးလဝ်မွဲလပါ်တုဲ ညးစၞးစၠတ်ထဝ်တံ ဂစာန်ကၠုၚ်မံၚ်ရောၚ် ညးလ္ၚတ်တံ ဟီုကဵုဌာန်ပရိုၚ်သြၚ်လောန်တိုၚ်မ်ရ။
ပ္ဍဲကၞောတ်ဂိတုဂျောန် တုဲကၠုၚ်ဏံ ညးစၞးစၠတ်ထဝ်ညးဍုၚ်ကွာန် ဒံက်တာနန္ဒာလှမျေအ် ဂှ် သွက်ဂွံ ကလေၚ်လ္ၚတ်သ္ၚဳဂၠိပ်ဗ္စာရဏာအာ တၚ်တုပ်စိုတ်ဘုံအာသဳယာန်ဂှ် ဗတိုက်ဖအောဝ်ဏာ ကုဂကောံအလဵုအသဳတုဲ ပတိုန်ထ္ၜးလဝ်ဂလာန် အပ္ဍဲစၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုၚ်ရ။
လတူပရေၚ်ဏံ သွက်ဂွံသဳကၠဳသ္ပလဝ်ဒတန်တုဲ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲကောံဓရီုစၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုၚ် ကၠောန်လဝ် ဂျူလာၚ် ၂ ဂှ် ညးစၞးစၠတ်ထဝ် ၆ တၠတံ သဳကၠဳလဝ်ရောၚ် လိက်ပရိုၚ်တြးဝါဒဍုၚ်နိဂီုပိုၚ် ချူထမံက်လဝ်ရ။
နကဵုအာသဳယာန် ဟွံစၟတ်သမ္တီ အလဵုအသဳဒးဒုၚ်ရုဲစှ်လဝ် အတိုၚ်ဆန္ဒညးဍုၚ်ကွာန်တံဂှ် ဒှ်ပရေၚ်ဟွံသ္ပဂရုကဵု လတူညးဍုၚ်ကွာန်တံကဵုလဝ်မာဲတုဲ ဒးကၠောန်အာပရေၚ်ဆက်ဆောံ ညံၚ်ဂွံကၠောံက္ဍသၞောတ်စှ်ေစှ်ေ အဓိကဒးစွံအာရီုတံဂှ် ကဵုဖျူန်ကၠောန်အာထေက်ရောၚ် သ္ဂးလဝ်ရ။
တုဲပၠန် နူကဵုအာသဳယာန် ပါဲတးလဝ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်အလဵုအသဳဍုၚ်ဗၟာ နူကောံဓရီု က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်အဆံၚ်သၠုၚ်တံကီု၊ စွံလဝ်ပရေၚ်ပါ်ခြာ၊ ပါဲတးလဝ် ပရေၚ်သ္ပစၞးအဆံၚ်တုပ်သၟဟ်တံဂှ် ဒှ်ပွမဖံက်ကဝ်ဏာ ပဋိညာဏ်အာသဳယာန်တုဲ လုပ်ပြံက်ပရေၚ်ကေၚ်ကာအပ္ဍဲဍုၚ် ညးတၞဟ်ရောၚ် ညးစၞးစၠတ်ထဝ်တံစောဲစပ်လဝ်ရ။
ပြဟ်ဟ်ဏံ အပ္ဍဲနိဂီုဍုၚ်ဗၟာမ္ဂး အလဵုအသဳကဵု ဒပ်ပၞာန်တံ အဃောထမံက်မံၚ်ရုပ်ရဴ လၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပကီုပရာတ် ညံၚ်ဂွံအိုတ်အာ၊ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ဍုၚ်ကွာန်၊ ပရေၚ်ၜိုဟ်လလမ်တံနွံတုဲ တၚ်တုပ်စိုတ်ဘုံ အာသဳယာန် ၅ တၚ်ဟီုဂှ် ဒးထမံက်ရုပ်ရဴဗွဲတၞဟ်ခြာ ဟွံသေၚ်ပုဟ် ညးတံသဳကၠဳလဝ်ညးသ္ကံရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေၚ်ဆက်ဆောံဂၠးကဝ်ဂှ် စွံဇြိုဟ်ဟ်နက်က်တုဲ တၚ်တုပ်စိုတ်ဘုံ အာသဳယာန် ၅ တၚ် ဟွံကိတ်ညဳမံၚ်ကဵု အကာဲအရာ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပကတိဒှ်မံၚ်ပြဟ်ဟ်ဏံ လတူဂလာန် ပတိုန်ထ္ၜးလဝ်ဂှ် သွက်ဂွံကလေၚ်သ္ၚဳဂၠိပ် ဗ္စာရဏာအာ ညးစၞးစၠတ်ထဝ်တံ ထံက်လဝ်ဂလာန်အိုတ်ရ။
ပရေၚ်ထမံက်ရုပ်ရဴ တၚ်တုပ်စိုတ်ဘုံ ၅ တၚ် ဟွံမာန်ဂှ် ဟိုတ်နူ အလဵုအသဳပၞာန် ဟွံသေၚ်၊ ထမံက်မံၚ်ဗီုပြၚ် တင်ဍိုန်လျ အာသဳယာန်ရောၚ် ညးလ္ၚတ်ပရေၚ်ကေၚ်ကာဍုၚ်ဗၟာ ဒံက်တာ သာၚ်ကျဳဇြေန်သဵု သ္ၚဳဂၠိပ်လဝ်ရ။
“အဓိက ရန်တၟအ်ကၠောန်ဂှ် ဗီုပရေၚ်ဇာတ် (Narratives) နွံမံၚ် ပြဟ်ဟ်ဏံဂှ်ရ၊ ထမံက်ရုပ်ရဴ တၚ်တုပ်စိုတ်ဘုံ ၅ တၚ် (Five-Point Consensus) အာသဳယာန်ဟွံမာန်ကၠုၚ်ဂှ် ဟိုတ်နူညးတံ ဟွံသေၚ်။ ဟိုတ်နူတၚ်တုပ်စိုတ်ဘုံ ၅ တၚ်ဂှ်ဏောၚ် ပရေၚ်ဍိုန်လျနွံမံၚ်။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ထမံက်ရုပ်ရဴဟွံမာန်ရောၚ် ညးတံပြံၚ်သၠာဲ ကလေၚ်ထမံက်အာ ပရေၚ်ဇာတ် (Narratives) တံဂှ်ရ။ လတူတင်ပရေၚ်ဍိုန်လျ အကာဲအရာညးတံ နွံမံၚ်သာ်ဏံဂှ် ပြဟ်ဟ်ဏံ အပ္ဍဲအာသဳယာန်ဂှ် အခေါၚ်ပါလုပ်အဆံၚ်တုပ် ဟၟဲပုဟ်။ တုဲမ္ဂး ပရေၚ်သ္ပစၟတ်သမ္တီလုပ်သၞောဝ် (Legitimacy) ဆောံလေၚ်မံၚ်၊ တုဲတှ်ေ ပရေၚ်ဒးဒုၚ်ပြံက်လုပ် ကေၚ်ကာအပ္ဍဲဍုၚ်ညးတံဏောၚ် ပရေၚ်ဇာတ်ဗီုဏံ ညံၚ်ဂွံကလေၚ်ထမံက်ဂတးအာ မွဲလပါ်မာန်ဂှ် ညးတံဂစာန်မံၚ်ရောၚ် အဲကၠိုဟ်ကေတ်လဝ်ဗီုဏံ” သာ်ဝွံ သ္ဂးရ။
တၚ်တုပ်စိုတ်ဘုံ ၅ တၚ်ဏံ ဂွံမံက်တိုန်ဂှ် ဟိုတ်နူပရေၚ်သီအဝဵုပၞာန်တုဲ အခက်အခုဲပရေၚ်ဍုၚ်ဗၟာ မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်လဝ်တံဂှ် သွက်ဂွံသောၚ်ကလးအာ နူကဵုကောံဓရီုက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်အာသဳယာန်ကၠောန်လဝ် ဍုၚ်ဂျကာတာ နိဂီုဍုၚ်အေန်ဒိုနဳယှာ ပ္ဍဲအေဗရာ ၂၄ သၞာံ ၂၀၂၁ တေံဂှ် ဖျေံကဵုလဝ်သ္ဂုတ်သွာတ် မဒှ်ရ။
အပ္ဍဲပရေၚ်တံဏံမ္ဂး သွက်ဂွံဒေါအ်ထောံ ပရေၚ်ပကီုပရာတ်ဗွဲမပြဟ်၊ သွက်ဂွံစကၠောန်ပေါဲသဳကၠဳ ညးဆေၚ်စပ်သီုဖအိုတ်တံ ညံၚ်ဂွံပါလုပ်၊ သွက်ဂွံကဵု အထံက်ပၚ်ပရေၚ်ဓရ်ဗ္စာရဏာမၞိဟ်၊ ပေါဲသဳကၠဳ ဂွံဒှ်အာမာန် သွက်ဂွံခါန်ကၞက် ညးစၞးတၟေၚ်အာသဳယာန် သွက်ဂွံလုပ်ပ္ညဳပ္ညပ်အကြာကေုာံ ဂကောံညးစၞးတၟေၚ်တံ ကၠုၚ်စိုပ် ဍုၚ်ဗၟာတုဲ ညံၚ်ဂွံဆဵုဂဗသဳကၠဳကဵု ညးဆေၚ်စပ်သီုဖအိုတ်တံရောၚ် သ္ဂးလဝ်ရ။
လတူဏံ ဥက္ကဌအာသဳယာန်ဂှ် ဒစးဒုၚ်ပ္ညဳပ္ညပ်လဝ်ကဵု ဍုၚ်ကောန်ဂကောံတံကၠာဟွံသေၚ်တုဲ၊ ကြဴနူကောံဓရီုတုဲ နကဵုတၚ်နၚ် ဗွဲကြဴအိုတ် တောဲထမံက်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲလိက်လလောၚ်တြး ဥက္ကဌဟေၚ် ပတိတ်လလောၚ်လဝ် တၚ်တုပ်စိုတ်ဘုံ ၅ တၚ်ဏံရောၚ် ညးစၞးစၠတ်ထဝ်မွဲတၠ သ္ဂးရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ ဟိုတ်နူဖျေံလဝ်တင်သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵုပရေၚ်တၚ်တုပ်စိုတ် ဍုၚ်ကောန်ဂကောံအာသဳယာန်တံ သီုဖအိုတ်ဟွံသေၚ်တုဲ တၚ်တုပ်စိုတ်ဘုံ ၅ တၚ်ဏံ သွက်ဍုၚ်ဗၟာမ္ဂး ထိၚ်ချုက်လဝ်နကဵုဥပဒေဟၟဲပုဟ် ညးစၞးစၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ တွဵုရးရခေၚ် စၟတ် (၁၀) ဒံက်တာခိုၚ်ခိုၚ်သု သဳကၠဳလဝ်ရ။
တၚ်တုပ်စိုတ်သီုညးဖအိုတ်ဟွံသေၚ် ဟီုဂးလဝ်ဂှ် ဟွံဍာံစၟတ်တုဲ အလဵုဇကုညး က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ပၞာန်သီအဝဵု အာလဝ်ဂျကာတာတုဲ တိုန်စိုပ်ကောံဓရီုက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်အဆံၚ်သၠုၚ်တေံ လုပ်သဳကၠဳချပ်ဓရီု ကဵုလဝ်ဂလာန်ကတိတုဲ ဖျေံလဝ်သ္ဂုတ်သွာတ် အတိုၚ်တၚ်တုပ်စိုတ် ကောန်ဂကောံဍုၚ်နိဂီုတံသီုဖအိုတ်ရောၚ် သာၚ်ကျဳဇြေန်သဵု ထံက်ထ္ၜးလဝ်ရ။
မွဲလပါ်ပၠန် သီုအာသဳယာန်ကီု ကုလသမဂ္ဂကဵု ပွဳဗွိုၚ်ဂၠးကဝ်တံဂှ် ပ္ဍဲအရာသောၚ်ကလး ပရေၚ်ကေၚ်ကာဍုၚ်ဗၟာမ္ဂး တၚ်တုပ်စိုတ်ဘုံ ၅ တၚ်ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်အိုတ်မွဲတုဲ ပတဝ်အာက္ဍိုပ်လတူဏံ ဂစာန်သောၚ်ကလးမံၚ်အိုတ်ရ။
ဆဂး စနူအခိၚ်သီအဝဵု စဵုကဵုအခိၚ်လၟုဟ်ဏံမ္ဂး စပ်ကဵုတၚ်တုပ်စိုတ် ဘုံ ၅ တၚ်တုဲ ဟိုတ်နူပရေၚ်တောတက်ဟၟဲကၠုၚ်ဂှ် အကြာအာသဳယာန်ကဵု အလဵုအသဳပၞာန် သီုၜါလပါ်တံဂှ် ဒးဒုၚ်ပါ်ပါဲမံၚ် ကီုလေဝ် နူအာသဳယာန်ဂှ်ဆက်ကေမ်ရပ်ထိၚ်လဝ် အတိုၚ်မူဏံ ဗိုန်န်ဗတ်တ်ရ။
လတူပရေၚ်ဏံ ယဝ်ရလ္ၚတ်အာတၚ်တုပ်စိုတ်ဘုံ အာသဳယာန် ၅ တၚ် ဏံမ္ဂး ပ္ဍဲလက်ထက်ကံၚ်သဳပၞာန်ဂှ် ထမံက်ကၠုၚ်ရုပ်ရဴ တုဲဒှ်မံၚ်ရ ညးစၞးစၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ သွာၚ်ဒပ်ပၞာန် ဒုသ္ကိုပ်ပၞာန် တာန်ထောန်အံၚ် သဳကၠဳလဝ် ပ္ဍဲစၠတ်ထဝ်ရ။
လတူဂကောံ ကၠောန်မံၚ်ပရေၚ်ပကီုပရာတ်တံဂှ်ရ နူကဵုဒပ်ပၞာန် ကလေၚ်ပၠန်ဗတိုက်ဏာ ပရေၚ်ပလီုပကီုပရာတ်တံနွံတုဲ ပ္ဍဲလက်ထက်ကံၚ်သဳပၞာန်ဂှ် ကုဂကောံ EAO ထ္ပက်လဝ်စၟတ်တဲ NCA တံကီု၊ ဟွံထ္ပက်လဝ် NCA တံကီု ဗော်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်တံကီုဂှ် ဆဵုဂဗသဳကၠဳပရေၚ်ၜိုဟ်လလမ် ၁၆၃ ဝါ ကၠောန်ကၠုၚ်လဝ်နွံရောၚ် သ္ဂးရ။
အခိၚ်ညးစၞးတၟေၚ် ဥက္ကဌအာသဳယာန် ဍုၚ်ခမေန် ကၠုၚ်စိုပ်လဝ် ဍုၚ်ဗၟာ အပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၄ တေံဂှ်လေဝ် သွက်ဂွံဆဵုဂဗသဳကၠဳ ကဵုညးစၞး ၇ ဂကောံ နူဂကောံရပ်လွဟ်ကောန်ဍုၚ်အရၚ် ထ္ပက် NCA တံကီုကေုာံ ညးစၞးဗော်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပတိုန်လဝ်စရၚ်တံဂှ်ကီု ပ္ညဳပ္ညပ်ကဵုလဝ်ရောၚ် ဟီုရ။
တုဲပၠန် ဒက်ပ္တန်လဝ် ASEAN Task Force တုဲ ကမၠောန်ထံက်ပၚ် ပရေၚ်ဓရ်ဗ္စာရဏာမၞိဟ်တံဂှ်လေဝ် ပံၚ်တောဲကၠောန်မံၚ်ကီု ညးစၞးတၟေၚ် ၄ တၠတံ ကၠုၚ်စိုပ်လဝ်ဍုၚ်ဗၟာ ၈ ဝါတုဲ ပရေၚ်ပံၚ်တောဲနွံပၟိက်တံဂှ် ကၠောန်ကဵုလဝ်နွံ ဒုသ္ကိုပ်ပၞာန် တာန်ထောန်အံၚ် သဳကၠဳလဝ်ရ။ စပ်ကဵုတၚ်တုပ်စိုတ်ဘုံဂှ် နူလပါ်အလဵုအသဳပၞာန် ဟီုမံၚ် ညံၚ်ရဴကၠောန်ထ္ၜးမံၚ်ကီုလေဝ် နတဲမ္ဂး သွဟ်ကၠောန်ကဵုလဝ် မံက်က်ဂတဝ်ဂတဝ် ကၠးကၠးမးမး ဟၟဲလဝ်ပုဟ် ညးအုပ်ကာ ကံၚ်သဳမဳဒဳယာပရိုၚ်ဗၟာဗၠးၜး ဥူတိုဝ်ဇြဝ်လာတ် ထံက်ထ္ၜးလဝ်ရ။
“နူလပါ်အလဵုအသဳပၞာန်လေဝ် ဍေံတံဟီုမံၚ် ညံၚ်ရဴကၠောန်ကဵုလဝ် ပရေၚ်တံဏံရ။ ဆဂး ဇေတ်တ်မ္ဂး မုလေဝ်ဟွံကၠောန်လဝ်ပုဟ်။ ဗွဲတၟေၚ် ယဝ်ရဖဵုပရေၚ်မံက်ဂတဝ်မံၚ် ကၠးကၠးမးမးဟၟဲမ္ဂး ပရေၚ်ကမၠောန်ဏံ အံၚ်ဇၞးရောၚ် ညးလဵုမွဲလေဝ် ဟွံထေၚ်ပုဟ်။ လၟုဟ်လက်ကရဴအိုတ် သွက်ညးစၞးတၟေၚ်အာသဳယာန် ဂွံဆဵုဂဗကဵု ဒဝ်အံၚ်သာန်သုကျဳဂှ် တးပါဲထောံလဝ်။ အရာတံဏံဂှ် ဆၜိုတ်ပရေၚ်ဏံလေဝ် ဟွံကဵုအခေါၚ်ဆဵုမ္ဂး နူလပါ်တေံလေဝ် တောတက်မံၚ်ရ ဗီုဏံဂှ် ဟီုဟွံဂွံပုဟ်။ သာ်ဂှ်တုဲ ယဝ်ရဒးဟီုမ္ဂး သၞာံဂတတံလေဝ် အတိုၚ်ဏံပၠန်ရ ဆက်ဓဇက်ဓဝက်အာမံၚ်ဏီရောၚ်။ ညးလဵုမွဲလေဝ် မုလေဝ်ကၠောန်ကဵုဟွံမာန်ပုဟ်”သာ်ဝွံ သ္ဂးရ။
မွဲလပါ်ပၠန် ဟိုတ်နူထမံက်ရုပ်ရဴ တၚ်တုပ်စိုတ်ဘုံ ၅ တၚ်ဟွံမာန်တုဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ဗၟာဂွံသ္ပစၞး သွက်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်အလဵုအသဳဒပ်ပၞာန်တံ ဂွံတိုန်စိုပ်ကောံဓရီုက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်အာသဳယာန်မာန်ဂှ် ဒးဒုၚ်ဆက်ကၟာတ်လဝ် အခေါၚ်ရ။
တုဲပၠန် ဒပ်ပၞာန်သီအဝဵုတံ ကၠောန်ပေါဲရုဲမာဲတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ်အလဵုအသဳပြံၚ်လဝ်ဗီုပြၚ်ကောန်အရာပ်ကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံလုပ်စိုပ်အာ အပ္ဍဲဗွိုၚ်အာသဳယာန်ကဵု ဂကောံဂၠးကဝ်တံမာန်ဂှ် ပရေၚ်သ္ပစၟတ်သမ္တီလုပ်သၞောဝ် နကဵုပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဂှ် ဟွံဂွံဒုၚ်စသိုၚ်လဝ်ပုဟ်။
မိတ်သဟာဲအလဵုအသဳပၞာန် အလဵုအသဳကြုက်ဂှ်တှ်ေ ဍုၚ်ဗၟာသွက်ဂွံပါလုပ်အဆံၚ်တုပ် အပ္ဍဲအာသဳယာန်ကေုာံ ကုလသမဂ္ဂတံဂှ် ထံက်ဂလာန်ဗတိုက်ဖအောဝ်အာရောၚ် ပ္ဍဲလိက်လလောၚ်တြးပံၚ်တောဲၜါဍုၚ် ပတိတ်လဝ် ဂိတုဂျောန် ၁၇ တုဲကၠုၚ်တေံဂှ် ချူထမံက်လဝ်ရ။
ပရိုၚ် – သြၚ်လောန်တိုၚ်မ်
Photo -Asean