“သၟတ်တအ်ဂှ် ဗီုပိုဲဒှ်လဝ်ဒဒိုက်ကၠာတေံ ဍေံတအ်ကၠိုဟ်ဒၟံၚ် တီဒၟံၚ်။ ဍေံတအ်ဟွံဖေက် ဟွံဒည ဆက်ကၠောန်ဒၟံၚ်ရ။ ဟွံဒုၚ်ကျပုဟ်။ ဂုဏ်နူဂှ် ပ္ဍဲမုက်လိက်ပၞာန်မဳဒဳယာဂှ် ကံၚ်ဇြဳပၞာန် ဒးကျဟောံဒၟံၚ်ရ။ ဝါဒဍေံတအ်တြးဒၟံၚ်ဂှ် ဗီုလဵုပလေဝ် ၜေတ်တိတ်ကၠုၚ်ဟွံမာန်ပုဟ်”

ဂိတုမေ စၟတ်တ္ၚဲ (၃)ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲအခေါၚ်ဗၠးၜးဇြာနေဝ်ဇြေန်ဂၠးကဝ်ရ။ ဆ္ဂး ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာဂှ် ပ္ဍဲမွဲကာလဒပ်ပၞာန်သီအဝဵု ပွိုၚ်(၂)သၞာံပြၚ်ဏံ သၟာပရိုၚ် ဗ္ဒာဲ (၁၅၀) တၠ ဒးဒုၚ်ရပ် ဖျေံလဝ်ထံၚ်တုဲ ပ္ဍဲကဵုဂှ် (၄) တၠ ဒးဒုၚ်ပြိုက်ဂစိုတ်လဝ်ရ။ မွဲလ္ပာ်ပၠန်လေဝ် ကံၚ်ဇြဳပၞာန် ကၟာတ်သီလဝ်လာၚ်ဇြေန် ဌာန်ပရိုၚ် (၁၃) ဌာနကီု ဍဵုဍိုက်လဝ်အခေါၚ်ဗၠးၜးပရိုၚ် အကာဲအရာပရေံအိုတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ စပ်ကဵုအကာဲအရာအခေါၚ်ဗၠးၜးပရိုၚ်ကီု၊ မ္ၚးနူကံၚ်ဇြဳပၞာန်ပ္တဝ်ကၠုၚ်ကဵုသၟာပရိုၚ်တအ်တုဲ အကာဲအရာစပ်ကဵုလောကမဳဒဳယာတုဲ ဆက်စၠောံသၟာန်သွဟ်လဝ် သၟာပရိုၚ်ဝှ်ကြံၚ် ဥူသုၚ်ဝေန်ရ။

-ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဏံ အကာဲအရာအခေါၚ်ဗၠးၜးလိက်ပရိုၚ်ဗၟာ ပ္ဍဲလက်ထက်ကံၚ်ဇြဳပၞာန် ၜိုတ်ကဆံၚ်လဵု သုန်ဂြာံဒၟံၚ်ယျ ဟွံစဂွံရော။ လ္တူဏံ သ္ၚဳဂၠိပ်ထ္ၜးကဵုညိ။

အခေါၚ်ဗၠးၜးပရိုၚ်ကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာသုန်ဂြာံအာဂှ်တှ်ေ အကာဲအရာပရေံလောန်ဒၟံၚ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုဝၚ်ပိုဲဏောၚ်တှ်ေ နူအခိၚ်လိက်ပရိုၚ်နွံကၠုၚ်တေံ ပရေၚ်သၟာပရိုၚ် ဒးဒုၚ်ဍဵုဍိုက်ဒၟံၚ် ဒှ်အခိၚ်အကာဲအရာပရေံအိုတ်ရ။ သၟာပရိုၚ်ပန်တၠ ဒးဒုၚ်ဂစိုတ်လဝ်တုဲယျ။ ဖျေံစုတ်လဝ်ထံၚ်ကဵု သၟာပရိုၚ်တအ် နကဵုဂဗုတ်ဟွံဗဗွဲဓဝ်။ ကော်ကေတ်သၟာပရိုၚ် ပ္ဍဲပရေၚ်စၟဳစၟတ်တ္ၚဲ ပျဲပျာံဍဵုဍိုက်လဝ်ရ။ ကၟာတ်ကၠုၚ်တိုက်လိက်ပရိုၚ်တအ်။ သ္ကာတ်မြဟ်ကၠုၚ်ဗီုဏံ ကၠောန်သ္ပဒၟံၚ် အတိုၚ်ခေတ်ဂျပါန်ကေန်ပေတေံကီုရ။

ဆ္ဂးဂှ်လေဝ် မုတၞဟ်ခြာရောတှ်ေ လိက်ပရိုၚ်တအ် ဟွံကၠေံဗ္ဒန်အာပုဟ်။ လိက်ပရိုၚ်တအ် ဆက်နွံဒၟံၚ်ဏီရ။ ပရိသာတ်ဗှ်လိက်ပရိုၚ်တအ် ဂၠိုၚ်ဒၟံၚ်။ တိုက်လိက်ပရိုၚ်ဟီုဗက်ဂှ် တိုက်ပရိုၚ် ပ္တိတ်တြးဒၟံၚ်ပရိုၚ် အလုံမွဲကၟိန်ဍုၚ်သၟးဟွံသေၚ်ပုဟ်။ မဳဒဳယာကောန်ဍုၚ်အရၚ်တအ် ပရေၚ်ဆက်စၠောံပြံၚ်သၠာဲကၠုၚ်ဒၟံၚ်ဂှ်ရ ဒၞာဲလဵုဟွံဟီု ပရိုၚ် စိုပ်ဒၟံၚ်ရ။ ဇၟာပ်ဒၞာဲပရိုၚ်တိတ်ဒၟံၚ် ကၠောန်ပ္တိတ်ပရိုၚ် ဂွံမာန်ရ။ ဒှ်ကၠုၚ်အကာဲအရာဗက်ကေတ်မာန်ရ။ ဇၟောဝ်ပရိုၚ်ဂှ် ဇြဟတ်ခိုဟ်ကွေံကွေံဏောၚ်။

အခန်ကဏ္ဍသၟတ်တအ်ဂှ် ပၟိက်ဇၞော်ဒၟံၚ်။ သၟတ်တအ်ဂှ် ဗီုပိုဲဒှ်လဝ်ဒဒိုက်ကၠာတေံ ဍေံတအ်ကၠိုဟ်ဒၟံၚ် တီဒၟံၚ်။ ဍေံတအ်ဟွံဖေက် ဟွံဒည

ဆက်ကၠောန်ဒၟံၚ်ရ။ ဟွံဒုၚ်ကျပုဟ်။ ဂုဏ်နူဂှ် ပ္ဍဲမုက်လိက်ပၞာန်မဳဒဳယာဂှ် ကံၚ်ဇြဳပၞာန် ဒးကျဟောံဒၟံၚ်ရ။ ဝါဒဍေံတအ်တြးဒၟံၚ်ဂှ် ဗီုလဵုပလေဝ် ၜေတ်တိတ်ကၠုၚ်ဟွံမာန်ပုဟ်။ ကဵုကၠာတေံတှ်ေ အရာတအ်ဏံ တၞဟ်ခြာကၠုၚ်ရ။ ဃော ၆၂ တေံလေဝ် ဍေံတအသီလဝ် အဝဵုရ။ ဗီုဍေံတအ်မိက်ဂွံဟီုဂှ် ဟီု ဗီုမိက်ဂွံကၠောန်ဂှ် ကၠောန် ဒှ်အာ ဓဝ်ဍာံရ။ လအ်ကၠုၚ်တှ်ေ မၞိဟ်တအ်ဂှ် လီဠာန်ဂှ် ထေၚ်ဂးဍာံ ညာတ်ကၠုၚ် ဗီုဏံ။ ခေတ်ဏံဂှ် စှ်ေစးဒၟံၚ်ပေၚ်ၚ်ရ။ မေန်အံၚ်လှာၚ် မုဂွံကၠောန်ရောဂှ် စဵုကဵုကေတ်ဟွံဒး ဒှ်ကၠုၚ်ရ။ အရာဏံ ပြံၚ်သၠာဲအာဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ရ။ ဒုၚ်ထံၚ်တုဲဂံၚ်ကၠောန်ကၠုၚ် သၟတ်တအ်ဂှ်။ လၟုဟ်ပ္ဍဲလဂုၚ်တှ်ေ ဆက်ကၠောန်ဒၟံၚ်ပရိုၚ်နွံဒၟံၚ်ရ။ ပ္ဍဲအၚ်ဝ၊ နေပျဳဒဝ်လေဝ် ဆက်ကၠောန်ဒၟံၚ်နွံရ။ အခန်ကဏ္ဍမၞိဟ်တအ်ဏံဂှ် ပၟိက်ဇၞော်ကွေံကွေံဏောၚ်။ ဒုၚ်ဂိတုဲ ဂံၚ်သၠးတုဲ ဂံၚ်ကၠောန်ဒၟံၚ်ရ။ 

တအ်ဏံဂှ် ဂုဏ်နူဒှ်သၟာပရိုၚ်မွဲစွံ ဟီုဒၟံၚ်ဟွံသေၚ်ပုဟ်။ PDF တအ် ပ္ဍဲပရေၚ်ပၠန်ဂတးဂှ် ဗကပ်ဗဗေၚ် ဒမၠုက်ဍုၚ်ဇၞော်တအ် အခိၚ်ဟွံရုဲ ဒးဒုၚ်သၠးထောံလမျီုမာန်ဒၟံၚ်တုဲ အဓိကပရေၚ်ရုန်ဂစာန်သၟတ်တအ်ဂှ်တှ်ေ ဂွိၚ်ဖေက်အနာဂတ်ဍေံတအ် ကၠေံအာဏောၚ်။

-လကြဴဏံ ကံၚ်ဇြဳပၞာန် ပ္တဝ်ကဵုသၟာပရိုၚ်တအ်တုဲ ရပ်စပ်ကၠုၚ်ဒၟံၚ်ဂှ် ဂွံတီကေတ်ရ။ မုဟိုတ်ဂွံကၠောန်ကၠုၚ် ပရေၚ်ရပ်စပ်ဗီုဏံ ညာတ်ကေတ်ရော။

ကံၚ်ဇြဳပၞာန် ပ္တဝ်ကဵုသၟာပရိုၚ်တအ်ဂှ် နူချပ်ဒၟံၚ် သွက်ဂွံသီအဝဵုတေံရ ပ္ဍဲကဵုစရၚ်ဒးရပ်စပ်ဂှ် သၟာပရိုၚ်တအ် ပါလုပ်ဒၟံၚ်ရ။ ပ္တဝ်လဝ်ကဵု မၞိဟ်ယၟုဒယှ်တအ်ရ။ သၟာပရိုၚ်တအ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵုစရၚ်သၠုၚ်အိုတ် ဟွံသေၚ်ကီုလေဝ် ပါလုပ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲစရၚ်ပ္တဝ်လဝ်ဂှ်ရ။

လ္ၚဵုဂှ်တှ်ေ ဟိုတ်နူပရေၚ်ကၟိန်အိန်ထံၚ်တုဲ ကၠောန်ဟွံမာန် နွံ။ ကဵုစိုတ်ဓာတ်သၠးထောံ ဂြိပ်ပါဲဓလေတ် ပ္ဍဲတိဍာ်ဗၠးၜး ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်ဇိုၚ်ဝုတ်ဒိုဟ်တုဲ ဆက်ကၠောန်ဒၟံၚ်ရ။ မုက်ဂၞန်မွဲဂှ်တှ်ေ ချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ထောံသ္ၚိထောံဌာန်တုဲ ကၠုၚ်ရ။ မၞိဟ်ကၟိန်အိန်ထံၚ်နွံ အခိၚ်ဆဵုကဵုအဲဂှ်တှ်ေ အဲစိုတ်ဟွံခိုဟ်ပုဟ်။ ဂြိပ်တိတ်တုဲ ကၠောန်ဒၟံၚ်ရ။ ဟီုတှ်ေ ပြသၞာပရေၚ်သၠုဲသၠာ်ဂၠိုၚ်တိုန်ကၠုၚ်တုဲ သီုဒးမံၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဇိုၚ်ဝုတ်ဒိုဟ် ဟွံလုပ်ကဵုသၞောဝ်ဂှ်ရ ဒးဆဵုဂဗကၠုၚ်ကဵု ပြသၞာပရေၚ်ဂီုကၠီုရ။ အနာဂတ်ဇကု အခိၚ်လဵုမှ ဂွံကလေၚ်စဴသ္ၚိဌာန်ဇကုရောဂှ် ဟွံတီလဝ်လေဝ် နွံရ။ သၟာပရိုၚ်သၟးဟွံသေၚ်ပုဟ် သၟတ် PDF တအ်။ သီုဒးသၠးလဝ်လမျီုတုဲ ကၠောန်ဒၟံၚ်ရ။ အခက်ခုဲပိုဲတအ်ဂှ်တှ်ေ ဟွံဒှ်ၜိုတ်ညးတအ်ရ။ လ္ၚဵုဂှ်တှ်ေ ဒုၚ်ဍဵုဍိုက်ပ္ဍဲထံၚ်တုဲ ကၠောန်ဒၟံၚ်ညးသ္ကအ်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုထံၚ်လေဝ် ပရေၚ်ကဵုပရိုၚ် နွံရ။ စိုတ်ဓာတ်သၟာပရိုၚ်ဂှ် ဆက်ကၠောန်အာဒၟံၚ် ဂတတေံတွဵုရ။

-ပ္ဍဲကဵုလက်ထက်ကံၚ်ဇြဳပၞာန်ဟီုတှ်ေ အကာဲအရာဒးဒှ်ဓဝိၚ် ဂွိၚ်ကဵုအန္တရာယ်လမျီုသၟာပရိုၚ်တအ် စိုပ်ကၠုၚ်ဒၟံၚ်ယျဟီုတှ်ေ အခေါၚ်ဗၠးၜးပရိုၚ်ကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာဂှ် ၜိုတ်ကဆံၚ်လဵု သုန်ဂြာံအာယျဂှ် ဟီုစမာန်ရော။

သွက်သၟာပရိုၚ်ကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာတအ်ဂှ် အန္တရာယ်ဂၠိုၚ်ဒၟံၚ်ရ။ ဗွဲတၟေၚ်တှ်ေ ပ္ဍဲဒေသဒပ်ကံၚ်ဇြဳပၞာန် အုပ်ဓုပ်လဝ် လဂုၚ်၊ အၚ်ဝ၊ နေပျဳဒဝ် မပ္တံဗီုဏံကီု သေတ်ဂါၚ်၊ ကရေၚ်၊ ကရေၚ်ဍာဲ ပ္ဍဲဒးထံက်ပရိုၚ်ဗလးမုက်ပၞာန်မပ္တံဗီုဏံ သွက်သၟာပရိုၚ်ဒးကၠောန် ပ္ဍဲဒေသတအ်ဏံဂှ် အခိၚ်ဟွံရုဲ လမျီုအိုတ်မာန်ရ။ အဲသၟာန်လဝ် သၟတ်တအ်ရ ကမၠောန်ဏံဂှ် ကမၠောန်အန္တရာယ်နွံဒၟံၚ်ဏောၚ် သွက်ဂွံကၠောန် စိုတ်လုပ်စဒၟံၚ်ဟာ။ ဂွံညာတ်ကေတ်မၞိဟ်စိုတ်လုပ်စ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ မၞိဟ်မိက်ဂွံတိုန်ဒၟံၚ် တန်ဗ္တောန်လိက်ပရိုၚ် မၞိဟ်တိုန်ဒၟံၚ်ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂွံဆဵုညာတ်ကေတ်ရ။ အဲဂှ်တှ်ေ ကွတ်ပညာပရိုၚ်ဂှ် ၜိုတ်ဂလိုၚ်လဵု ဍဵုဍိုက်ကီုလေဝ် ဟွံသုန်ဂြာံအာပုဟ်ဂှ် နကဵုတၚ်ပတှ်ေဗီုဏံ ဒှ်ကၠုၚ်ဒၞာဲဏံရ။ ဍေံတအ်တီတီဒၟံၚ်ဖိုဟ်ဂှ် စိုတ်ဆန္ဒတတ်ကၠောံအာ အရာဏံနွံဒၟံၚ်။ တအ်ဏံ ဂှ် ဒှ်တၚ်အဓိကကံၚ်ဇြဳပၞာန် ဂွံဒေါံကၟိုၚ်စှ်ေအာဏောၚ်ဂှ် အဲပတှ်ေကေတ်လဝ်ရ။

-ကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာဂှ် ဒှ်ကၟိန်ဍုၚ်ဍဵုဍိုက်သၟာပရိုၚ်ဂၠးကဝ် ကဆံၚ်ပရေံအိုတ် မရနုက်ကဵုတတိယရဂှ် ကဝ်မတဳစဵုဒၞာသၟာပရိုၚ် CPJ လလောၚ်တြးလဝ်ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ သ္ကုတ်လကြဴ တုဲကၠုၚ်ဏံရ။ နတဲလေဝ် ပ္ဍဲဗလးမုက်တိ အကာဲအရာၜိုတ်လဵု ပရေံဒၟံၚ်ယျရော။

CPJ ဟီုဂးလဝ်ဂှ် ကၟိန်ဍုၚ် ပရေံလ္တူနူကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာ အောန်စှ်ေအာ တၟာဂလိုၚ် ထေၚ်ကေတ်ရ ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ဏံ။ အကာဲအရာပရေံလ္တူနူဏံ မုဒှ်ရောတှ်ေ ဥပမာ- ကိစ္စကိုဝ်ကျဝ်မေန်သွေဂှ် ရံၚ်ရ။ ဒၟာနူဂြာတ်ထောံဖျေံဗုမ် ကဗလူတုဲ စိုတ်ဟွံခိုဟ် ဒှ်ကၠုၚ်။ သွက်ညးဒးချိုတ်အာတအ်ဂှ် အောန်စိုတ် စိုတ်ဟွံမိပ်ဒှ်တုဲ နကဵုမၞိဟ် စိုတ်ဓာတ်မၞိဟ် မၞုံဒၟံၚ်မွဲမွဲတၠ စိုတ်ဟွံမိပ်အောန်ဏောၚ် အောန်စိုတ်ဏောၚ်။ ဇာတိညး၊ ကောန်အရာပ် ပ္ဍဲဇာတိဏံ ချိုတ်ဂှ် ရပ်ကေတ်တုဲ ပံက်ဂဗုတ် ၅၀၅ ဂှ်တှ်ေ ချပ်ကေတ်ရ။ ရိုၚ်ဇိုၚ်ဗီုၝတအ်ဏံ ကၠောန်ဒၟံၚ်ကဵုစိုတ်ဓာတ်ဗီုလဵုရောဂှ် အဲချပ်ဟွံဒးရ။ စိုတ်ဓာတ်မၞိဟ်ဟၟဲပုဟ် ၝတအ်ဏံ။ အကာဲအရာဏံဂှ် ဒှ်အကာဲအရာပရေံအိုတ်ရ ဟီုဂှ် အဲတုပ်ဒၟံၚ်စိုတ်ရ။ ဒမၠုၜက်လောန်အာတုဲတှ်ေ စိုပ်ကၠုၚ်အခိၚ်တၟးဏောၚ် လျးတၟးကၠုၚ်ဏောၚ်။ အခိၚ်ဒမၠုဂၠုဓီုဒၟံၚ် ပ္ဍဲပိုဲဂှ် စွံပ္တန်လဝ် သမာဓိဇကု လညာတ်သမ္တီဇကုခိုၚ်ၚ်တုဲ သွက်ဂွံတတ်ကၠောံအာဂံၚ်ၚ်ရ။ ဒးနွံကဵုသတ္တိဇဲဏောၚ်။ ယဝ်ရတတ်ကၠောံအာ ဗီုဏံတှ်ေ စိုပ်ကၠုၚ်လျး ပယျဵုဂယးဏောၚ်။ စိုပ်အခိၚ်ဂှ်တှ်ေ သွက်မိပ်မြဟ် ခိုဟ်ကၠုၚ်ဏောၚ်။

-အလန်လကြဴအိုတ်ဏံ မုမိက်ဂွံဗတိုက်ဖ္အောဝ်ကဵု သၟာပရိုၚ်ပ္တိုန်ထ္ၜးဒၟံၚ်ပရိုၚ် သွက်ညးဍုၚ်ကွာန် အကြာအန္တရာယ်လမျီုတအ် နွံကီုရော။

အန္တရာယ်ဇကုဂှ် ကဵုတီညိ။ တီအန္တရာယ်တုဲ ဗီုလဵုဂွံတတ်ကၠောံအာ အရာဏံမာန် နဲကဲဂၠံၚ်ဍာန်ဗီုလဵု နွံရောဂှ် ဂၠာဲညိ။ ဗ္ၜေက်မတ်တုဲ လ္ပပ္တပ်အာကဵု အန္တရာယ်ညိ။ မွဲလ္ပာ်ပၠန်လေဝ် သွက်ဂွံသ္ပရှ်ေသှ်ေကဵု Professional Journalism ဇကုဇကုလေဝ် ပၟိက်ဇၞော်ဒၟံၚ်ရ။ ဆၜိုတ်ဟွံကြိုက်စိုတ်ကဵုဒပ်ပၞာန်သက်သက်ဂှ် ဟွံရုမ်ဂပ်ပုဟ်။

Professional ပိုဲဂှ်။ ကၠုၚ်ဗှ်ပရိုၚ်ပ္ဍဲပိုဲဟီုဂှ် ပရိုၚ်ပရိသာတ်ဗှ်လိက်တအ် စၟဳလဝ်တအ်ဂှ် ဒးဒှ်ပရိုၚ် စၟဳစၟတ်လဝ်ဒတုဲဏောၚ် စၟဳလဝ်ရ။ ပိုဲဂှ်အကြာတၚ်ခက်ခုဲ ၜိုတ်သ္ပမာန် ဒးစၟဳစၟတ်ကဵုဏောၚ်။ ဣဏံဂှ် ဒှ်တာလျိုၚ်ပိုဲရ။ တာလျိုၚ်ပိုဲဂှ် စၟဳစၟတ်တုဲ ဒးကၠောန်ကဵုဏောၚ်။ ကာလဂှ်မှ ပရိသာတ်ဗှ်လိက်တအ် ဂွံဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ်ဍာံဍာံပြပြမာန်ရ။ မွဲလ္ပာ်ဂှ်လေဝ် ဒးကၠောန်ကမၠောန် ဂံၚ်ဒုၚ်သၠးကီု မွဲလ္ပာ်လေဝ် ဒးကၠောန် နကဵုစိုတ်ဓာတ်တီလျိုၚ် စိုတ်ဓာတ်ကေတ်လျိုၚ်ဏောၚ်။ ဗတိုက်ပ္တိတ်ပၞာန်လကိုဟ်မိစ္ဆာတုဲတှ်ေ ဒှ်ဂၠံၚ်တရဴ နကဵုအခေါၚ်ဗၠးၜးပရိုၚ်ခိုဟ်ဟ် ပိုဲဒက်ပ္တန်အာ ဂကောံမၞိဟ်ကၠောန်ကေတ်ဂွံဂှ်ဏောၚ်။ အရာဏံ ဒးကၠောန်ဏောၚ်။ လၟုဟ်လေဝ် ကၠောန်ဒၟံၚ်ရ။ ဂတနူဏံလေဝ် မိက်ဂွံကဵုမၚ်မွဲအာရ။ အဲလေဝ် ပ္တိတ်အာဇြဟတ် သွက်ဂွံမၚ်မွဲအာဏောၚ်။